Η κοιλιοκάκη αποτελεί την πιο συχνή αυτοάνοση εντεροπάθεια παγκοσμίως, με εκτιμώμενο επιπολασμό περίπου 1% του γενικού πληθυσμού, ωστόσο ένα μεγάλο ποσοστό των περιπτώσεων παραμένει χωρίς διάγνωση [1,2]. Πρόκειται για μια συστηματική νόσο που προκαλείται από την κατανάλωση γλουτένης σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα, οδηγώντας σε ανοσολογικά μεσολαβούμενη βλάβη του λεπτού εντέρου. Η κοιλιοκάκη χαρακτηρίζεται από ένα ευρύ φάσμα εντερικών και εξωεντερικών εκδηλώσεων, γεγονός που συχνά δυσχεραίνει την έγκαιρη διάγνωσή της [1–3].

Σε ποιους εκδηλώνεται και ποια είναι τα συμπτώματα;

Η νόσος εκδηλώνεται σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα που εκφράζουν τα μόρια HLA-DQ2 ή HLA-DQ8, τα οποία κωδικοποιούνται από τα γονίδια HLA-DQA1 και HLA-DQB1 [1–3]. Η έκθεση στη γλουτένη ενεργοποιεί έναν αυτοάνοσο μηχανισμό που οδηγεί σε φλεγμονή του βλεννογόνου, ατροφία των εντερικών λαχνών και δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών [1,3].

Το κλινικό φάσμα της κοιλιοκάκης είναι ιδιαίτερα ευρύ και ποικίλο. Τα γαστρεντερικά συμπτώματα όπως χρόνια διάρροια, κοιλιακό άλγος, μετεωρισμός και απώλεια βάρους, αποτελούν την κλασική κλινική εικόνα της νόσου, ωστόσο είναι πλέον γνωστό ότι η κοιλιοκάκη εμφανίζεται εξίσου συχνά – ή και συχνότερα – με εξωεντερικές εκδηλώσεις που αφορούν πολλαπλά συστήματα του οργανισμού.

Στις εξωεντερικές εκδηλώσεις περιλαμβάνονται: σιδηροπενική αναιμία, οστεοπόρωση, νευρολογικές διαταραχές όπως η αταξία γλουτένης και η περιφερική νευροπάθεια, δερματολογικές εκδηλώσεις όπως η ερπιτοειδής δερματίτιδα, διαταραχές της αναπαραγωγικής λειτουργίας, καθώς και ηπατικές και αρθρικές εκδηλώσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η νόσος παρουσιάζεται εντελώς ασυμπτωματικά, γεγονός που καθιστά τη διαγνωστική υποψία ακόμα πιο κρίσιμη [1–3].

Διάγνωση κοιλιοκάκης

Η διάγνωση της κοιλιοκάκης βασίζεται στον συνδυασμό κλινικής υποψίας, ορολογικών δεικτών και ιστολογικής επιβεβαίωσης από βιοψία δωδεκαδακτύλου [1,2]. Ο βασικός ορολογικός δείκτης είναι τα αντισώματα IgA anti-TG2, σε συνδυασμό με μέτρηση των ολικών IgA για τον αποκλεισμό επιλεκτικής IgA ανεπάρκειας [2,3]. Η ιστολογική εξέταση αποκαλύπτει χαρακτηριστικά ευρήματα ατροφίας των λαχνών, υπερπλασίας των κρυπτών και αύξησης των λεμφοκυττάρων του επιθηλίου. Σύμφωνα με τις επικαιροποιημένες κατευθυντήριες οδηγίες ESsCD 2025, η διάγνωση χωρίς βιοψία εξετάζεται υπό συνθήκες σε ενήλικες κάτω των 45 ετών με τιμές IgA anti-TG2 ≥10 φορές την ανώτερη φυσιολογική τιμή, με επιβεβαίωση σε δεύτερο δείγμα αίματος [3].

Διαχείριση κοιλιοκάκης

Η κοιλιοκάκη απαιτεί μακροχρόνια διαχείριση. Έως σήμερα, ο μόνος τρόπος διαχείρισής της είναι ο δια βίου αποκλεισμός της γλουτένης, πρωτεΐνης που απαντάται στο σιτάρι, το κριθάρι και τη σίκαλη, από τη διατροφή [1–3]. Έτσι λοιπόν, τα άτομα με κοιλιοκάκη χρειάζεται να ακολουθούν δίαιτα ελεύθερη γλουτένης, αποκλείοντας τρόφιμα και σκευάσματα που την περιέχουν ‘όπως για παράδειγμα αρτοσκευάσματα και ζυμαρικά και αντικαθιστώντας τα με προϊόντα που είτε είναι εκ φύσεως χωρίς γλουτένη είτε έχουν ειδικά επεξεργαστεί για την απομάκρυνσή της. Ο κίνδυνος έκθεσης στη γλουτένη, ωστόσο, εκτείνεται πέρα από την κατανάλωση τροφίμων που περιέχουν σιτάρι. Ίχνη γλουτένης μπορεί να προέρχονται από διασταυρούμενη επιμόλυνση κατά την παραγωγή ή παρασκευή τροφίμων, από τη χρήση της ως πρόσθετο σε διάφορα σκευάσματα, καθώς και από φαρμακευτικά προϊόντα και συμπληρώματα διατροφής. Η εφαρμογή της δίαιτας χωρίς γλουτένη οδηγεί στην υποχώρηση των συμπτωμάτων, στην ορολογική ομαλοποίηση και στην επούλωση του βλεννογόνου, αν και η πλήρης ιστολογική αποκατάσταση ενδέχεται να απαιτεί αρκετά χρόνια [2,3].

Στην πράξη, η αναγνώριση των προϊόντων χωρίς γλουτένη διευκολύνεται από το διεθνώς αναγνωρισμένο σήμα του διαγραμμένου σταχυού, το οποίο απαντάται κυρίως σε τρόφιμα. Για άλλες κατηγορίες προϊόντων, όπως τα συμπληρώματα διατροφής, συνιστάται η προσεκτική ανάγνωση της ετικέτας ή η επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό ή τον φαρμακοποιό. Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι τα συμπληρώματα διατροφής EVIOL είναι ελεύθερα γλουτένης, απαντώντας στις ανάγκες των ατόμων με κοιλιοκάκη.

Βιβλιογραφία

1. Shiha MG, Chetcuti Zammit S, Elli L, Sanders DS, Sidhu R. Updates in the diagnosis and management of coeliac disease. Best Pract Res Clin Gastroenterol 2023;64–65. https://doi.org/10.1016/j.bpg.2023.101843.
2. Shiha MG, Sanders DS. What is new in the management of coeliac disease? Eur J Intern Med 2025;134. https://doi.org/10.1016/j.ejim.2025.01.028.
3. Al-Toma A, Zingone F, Branchi F, Schiepatti A, Malamut G, Canova C, et al. European Society for the Study of Coeliac Disease 2025 Updated Guidelines on the Diagnosis and Management of Coeliac Disease in Adults. Part 1: Diagnostic Approach. United European Gastroenterol J 2025;13. https://doi.org/10.1002/ueg2.70119.